شتاب‌دهندهٔ خطی از درون
شتاب‌دهندهٔ خطی پزشکی (LINAC) چگونه سرطان را درمان می‌کند؟ گام‌به‌گام شما را به اتاق درمان می‌برم: از آشنایی با دستگاه و اجزای آن، تا نحوهٔ سفر یک الکترون و تبدیل آن به پرتویی شکل‌دهی‌شده؛ اینکه چرا پرتو از جهت‌های گوناگون تابانده می‌شود، و بیمار چه مسیری را در طول درمان طی می‌کند؛ و در نهایت آشنایی با نکات ایمنیِ پیش‌بینی شده در تک‌تک اجزا، و کسانی که درمان را ممکن می‌کنند.
دربارهٔ این صفحه: تنها بیان کلی اصول دستگاه، برای بازدیدکنندگان کنجکاو، خانواده‌های بیماران و دانشجویان: نه شرح دستورالعمل کار با آن یا بیان هر گونه توصیهٔ پزشکی. تصاویر را خودم طراحی کرده‌ام و هیچ‌کدام از آن‌ها دستگاهِ سازنده‌ای خاص را پیشنهاد یا معرفی نمی‌کنند. پیوندها (لینک‌ها) به صفحهٔ ناشران و منابع رسمی می‌روند و من از آن‌ها هیچ درآمدی ندارم.
در منطق‌الطیرِ عطار، سی مرغ راهی دراز را پشت سر می‌گذارند تا به سیمرغ برسند و در پایان می‌بینند که سیمرغ خودِ آن‌ها بوده است. پنج سلولِ این تصویر، هر کدام به رنگی، راهی کوتاه‌تر اما تندتر در پیش داشتند: از ابتدای بازو به راه افتادند، تندتر و تندتر، تا نزدیکِ سرعتِ نور؛ در خمِ راه به درونِ سرِ دستگاه پیچیدند و خودشان پرتو شدند، پرتویی به اندازهٔ تومور که تا جایی که می‌شد از سلول‌های سالمِ اطرافش دوری می‌کرد. بیمار آرام دراز کشیده بود و هیچ چیز حس نمی‌کرد، و تیم درمان از اتاقِ کناری لحظه‌به‌لحظه مراقبش بود. چند هفته هر روز همین راه را رفتند و هر روز تومور کمی بیشتر عقب نشست، تا روزی که بیمار سبک‌بال، پس از نواختن زنگ پایان درمان، مثل مرغانِ عطار، به خانه برگشت.
پیش از شروع
- این صفحه مروری آموزشی است و تنها به اصول کلی می‌پردازد.
- هیچ دستورالعملی برای کار با دستگاه، کالیبراسیون، کنترل کیفی یا سرویس آن ارائه نمی‌دهد و توصیهٔ پزشکی هم نیست.
- روش‌های واقعی به مدل دستگاه و به مرکز درمانی بستگی دارند و سازندگان، بیمارستان‌ها و مقررات هر کشور آن‌ها را تعیین می‌کنند.
- تنها افراد واجد شرایط، آموزش‌دیده و مجاز با این دستگاه‌ها کار می‌کنند.
آنچه این آموزش یاد نمی‌دهد
- کنترل‌های دستگاه، یا شیوهٔ روشن کردن پرتو
- تنظیمات درمان و دُزها
- شیوهٔ کالیبره کردن دستگاه یا انجام کنترل‌های کیفی آن
- شیوهٔ آزمودن سامانه‌های ایمنی
- شیوهٔ سرویس یا تعمیر دستگاه
و در کنار هر چه در اینجا آموختید، همواره به خاطر داشته باشید که هرگز بدون اجازهٔ کارکنان وارد اتاق درمان نشوید.
دو برچسب کوچک راهنمای شما هستند: اصل کلی، که با ذکر منبع، برای آنچه به‌طور کلی دربارهٔ شتاب‌دهنده‌های خطی پزشکی صادق است؛ و بسته به مدل یا مرکز، برای آنچه هر دستگاه و هر مرکز به شیوهٔ خودش انجام می‌دهد و این آموزش عمداً به آن نمی‌پردازد.
۱ پرتودرمانی در یک دقیقه
پرتودرمانی (رادیوتراپی) سرطان را با پرتو درمان می‌کند: پرتوهایی با انرژی کافی برای آسیب زدن به سلول‌هایی که از آن‌ها می‌گذرند، تا سلول‌های سرطانی دیگر نتوانند رشد کنند و تقسیم شوند. سلول‌های سالم هم آسیب می‌بینند؛ برای همین هر درمان طوری برنامه‌ریزی می‌شود که تومور همان مقدار پرتویی را که لازم دارد بگیرد و بافت سالمِ پیرامونش تا جای ممکن پرتوی کمتری.
در پرتودرمانی خارجی (External beam radiotherapy)، پرتو از دستگاهی بیرون از بدن تابانده می‌شود. رایج‌ترین این دستگاه‌ها شتاب‌دهندهٔ خطی پزشکی، یا به‌اختصار لیناک، است. لیناک پرتوهای ایکس پرانرژی، یا در برخی درمان‌ها پرتویی از الکترون‌ها می‌سازد؛ این دستگاه پرتو را از چند جهت و به شکل خودِ تومور بر آن می‌تاباند تا کمترین آسیب به بافت‌های سالم وارد شود.
درمان معمولاً در جلسه‌های کوتاه روزانه، پنج روز در هفته و به مدت دو تا نُه هفته انجام می‌شود؛ برخی درمان‌ها تنها به یک تا پنج جلسه نیاز دارند. هر نوبت مراجعه یک ساعت یا کمتر طول می‌کشد و بیشتر این زمان صرف قرار دادن دقیق بیمار در وضعیت درمان می‌شود: خودِ پرتو تنها چند دقیقه روشن است. بیمار پرتو را نه حس می‌کند، نه می‌شنود، نه می‌بیند و نه بویی از آن به مشامش می‌رسد، و این نوع درمان کسی را پرتوزا (رادیواکتیو) نمی‌کند.
اصل کلی منابع: External Beam Therapy (EBT)؛ External Beam Radiation Therapy for Cancer؛ Radiotherapy: Cancer treatment with radiation؛ Linear Accelerator؛ Technical specifications of radiotherapy equipment for cancer treatment
۲ با دستگاه آشنا شوید
یک اتاق درمان، با طرحی ساده: هیچ اتاق یا دستگاه واقعی‌ای دقیقاً به این شکل نیست. بخشی از تصویر را انتخاب کنید تا دربارهٔ آن بخوانید، یا همهٔ بخش‌ها را به صورت فهرست ببینید.
گانتری (Gantry)
بازوی بزرگی که سرِ دستگاه (سرِ شتاب‌دهنده) را با خود دارد. این بازو به دور بیمار می‌چرخد تا پرتو بتواند از هر جهتی بتابد.
سرِ دستگاه (Treatment head)
جایی که پرتو از آن بیرون می‌آید. پرتوهای ایکس درون آن ساخته و شکل‌دهی می‌شوند؛ بخش ۳ مسیرشان را دنبال می‌کند. چراغی درون آن، روی پوست دقیقاً همان ناحیه‌ای را روشن می‌کند که پرتو خواهد پوشاند، تا قرار دادن بیمار در جای درست آسان‌تر شود.
کولیماتور چندتیغه‌ای (MLC)
درون سرِ دستگاه: تیغه‌های فلزی باریک و فراوانی وجود دارند که می‌توانند جلو و عقب بروند تا بتوان با تنظیم موقعیت آن‌ها، پرتو را به شکل تومور درآورد؛ به این ترتیب پرتو به تومور می‌تابد و به بافت‌های کنار آن کمتر می‌رسد. تومور از هر جهت شکل دیگری دارد، پس تیغه‌ها برای هر جهت دوباره چیده می‌شوند.
تخت درمان (Treatment couch)
تختی که بیمار روی آن دراز می‌کشد. این تخت بالا و پایین، چپ و راست، و جلو و عقب می‌رود تا تومور درست در جایی قرار گیرد که پرتوها به هم می‌رسند.
لیزرهای تنظیم وضعیت
خطوط باریکی از نور که از دیوارها و سقف می‌تابند. این خطوط در نقطه‌ای که گانتری به دور آن می‌چرخد، یعنی ایزوسنتر (Isocenter)، یکدیگر را قطع می‌کنند و به تیم درمان کمک می‌کنند بیمار را هر روز در همان وضعیت قرار دهد.
بازوهای تصویربرداری
بازوهایی که درست پیش از درمان از گانتری باز می‌شوند تا تصویرهای پرتو ایکس بگیرند، یا در حالی که گانتری می‌چرخد، تصویربرداری CT انجام دهند. تیم درمان این تصویرها را با تصویرهایی که برای طرح درمان (Treatment plan) گرفته شده‌اند مقایسه می‌کند تا مطمئن شود تومور همان جایی است که باید باشد. آشکارسازی روبه‌روی سرِ دستگاه هم می‌تواند با خودِ پرتوی درمان تصویر بگیرد.
دوربین و اینترکام
وقتی پرتو روشن است، بیمار در اتاق تنهاست، اما هرگز از دید دور نیست: تیم درمان او را روی نمایشگرها می‌بیند و هر لحظه می‌تواند با او صحبت کند.
دیوارهای حفاظ‌دار
دیوارها و سقف بسیار ضخیم‌اند، معمولاً از بتن و گاهی همراه با فولاد یا سرب، تا پرتو درون اتاق بماند. به همین دلیل، ورودی اتاق هم اغلب از راهرویی می‌گذرد که پیچ می‌خورد و به آن ماز (Maze) می‌گویند.
اتاق (ایستگاه) کنترل
بیرون از اتاق: میزی که کارشناسان پرتودرمانی (Radiation therapists) از پشت آن پرتو را روشن می‌کنند و در تمام مدت درمان، بیمار را زیر نظر دارند.
اصل کلی منابع: Linear Accelerator؛ Radiotherapy Facilities: Master Planning and Concept Design Considerations, Human Health Reports No. 10؛ Radiation Protection in the Design of Radiotherapy Facilities, Safety Reports Series No. 47؛ Introduction of Image Guided Radiotherapy into Clinical Practice, Human Health Reports No. 16؛ Radiation Oncology Physics: A Handbook for Teachers and Students؛ Technical specifications of radiotherapy equipment for cancer treatment
۳ از الکترون تا پرتو
مسیر پرتو را گام‌به‌گام، در نمایی ساده‌شده از دستگاه، از تفنگ الکترونی تا بیمار دنبال کنید.
مرحلهٔ ۱ از ۷
الکترون‌ها از تفنگ الکترونی بیرون می‌آیند
همه‌چیز با الکترون‌ها آغاز می‌شود: ذره‌هایی بسیار ریز با بار منفی. در تفنگ الکترونی (Electron gun)، فلزی داغ الکترون‌ها را آزاد می‌کند و آن‌ها به درون لوله‌ای بلند فرستاده می‌شوند.
ریزموج‌ها به آن‌ها شتاب می‌دهند
این لوله، موج‌بر شتاب‌دهنده (Accelerating waveguide) است و هوای درونش تخلیه شده است. ریزموج‌هایی پرقدرت، مانند ریزموج‌های رادار، الکترون‌ها را در طول لوله پیش می‌رانند، تندتر و تندتر، تا جایی که تقریباً با سرعت نور حرکت می‌کنند. نام دستگاه هم از همین‌جا آمده است: شتاب دادن به ذره‌ها در امتداد یک خط راست، یعنی «شتاب‌دهندهٔ خطی».
آهن‌ربایی مسیرشان را خم می‌کند
در بیشتر دستگاه‌ها موج‌بر بلند است؛ برای همین در امتداد گانتری قرار می‌گیرد و الکترون‌ها در آن به پهلو حرکت می‌کنند. آهن‌ربای خم‌کننده (Bending magnet) مسیرشان را به سوی بیمار می‌چرخاند. برخی دستگاه‌های کوچک‌تر و کم‌انرژی‌تر موج‌بری کوتاه دارند که مستقیم رو به بیمار است و آهن‌ربایی ندارند.
به هدف برخورد می‌کنند و پرتو ایکس می‌سازند
الکترون‌هایِ سریع، به یک هدف (Target) برخورد می‌کنند: قطعه‌ای کوچک از فلز، معمولاً فلزی سنگین مانند تنگستن. ناگهان متوقف می‌شوند و بخشی از انرژی‌شان به شکل پرتوهای ایکسِ پرانرژی آزاد می‌شود: همان پرتوی درمان. در درمان با الکترون، هدف از سر راه کنار می‌رود و خودِ الکترون‌ها پرتوی درمان می‌شوند.
پرتو یکنواخت شده و اندازه‌گیری می‌شود
پرتوهای ایکس وقتی از هدف بیرون می‌آیند، در وسط قوی‌تر از کناره‌ها هستند. برای همین معمولاً مخروطی فلزی به نام فیلتر صاف‌کننده (Flattening filter)، که وسطش ضخیم‌تر است، وسط پرتو را بیشتر از کناره‌هایش جذب می‌کند تا پرتو یکنواخت شود. سپس دو آشکارساز جداگانه به نام اتاقک‌های پایش (Monitor chambers) پرتو را اندازه می‌گیرند و وقتی مقدار تعیین‌شده در طرح درمان داده شد، پرتو خاموش می‌شود.
فک‌ها و تیغه‌ها به آن شکل می‌دهند
در بیشتر دستگاه‌ها، قطعه‌هایی سنگین از فلز به نام فک‌ها (Jaws) اندازهٔ پرتو را به شکل یک مستطیل تعیین می‌کنند و تیغه‌های کولیماتور چندتیغه‌ای آن را به شکل تومور درمی‌آورند.
پرتو به تومور می‌رسد
پرتوی شکل‌یافته از بدن می‌گذرد تا به تومور برسد. در سوی دیگر بدن، آشکارسازی می‌تواند با آنچه از بدن عبور می‌کند تصویری بسازد: تیم درمان از این تصویر برای بررسی وضعیت قرارگیری بیمار استفاده می‌کند.
بیشتر بدانیم
برای خوانندگانی که کمی دربارهٔ الکترون و انرژی می‌دانند.
چه مقدار انرژی؟
یک دستگاه ممکن است پرتو ایکس را با یک یا چند انرژی، و پرتو الکترونی را با چند انرژی ارائه دهد. انرژی‌های بالاتر به تومورهای عمیق‌تر می‌رسند؛ در دستگاه‌های کم‌انرژی، ۶ مگاولت (6 MV، واحدی که انرژی پرتو ایکس را معمولاً با آن بیان می‌کنند) رایج‌ترین انتخاب است. انرژی‌های بالاتر دیوارهای ضخیم‌تری هم لازم دارند، و از حدود ۱۰ مگاولت به بالا، سرِ دستگاه هنگام تابش مقدار کمی نوترون هم آزاد می‌کند: دیوارهای بتنی آن‌ها را جذب می‌کنند، اما ورودی اتاق، یعنی ماز یا در، ممکن است به حفاظ اضافی نیاز داشته باشد.
ریزموج‌ها از کجا می‌آیند
ریزموج‌ها یا از یک مگنترون (Magnetron) می‌آیند که آن‌ها را می‌سازد، یا از یک کلایسترون (Klystron) که ریزموج‌های ضعیفِ یک منبع کوچک را تقویت می‌کند و پرقدرت می‌سازد. به‌طور کلی، مگنترون‌ها نیروی دستگاه‌های کم‌انرژی‌تر را تأمین می‌کنند و کلایسترون‌ها نیروی دستگاه‌های پرانرژی‌تر را، هرچند برخی دستگاه‌ها در انرژی بالا هم از مگنترون استفاده می‌کنند.
آهن‌ربا پرتو را چقدر می‌چرخاند
در برخی دستگاه‌ها، آهن‌ربای خم‌کننده پرتو را حدود ۹۰ درجه می‌چرخاند؛ در برخی دیگر آن را ۲۷۰ درجه می‌چرخاند: پرتو مسیری حلقه‌مانند را طی می‌کند و در پایان رو به بیمار بیرون می‌آید.
زیرِ هدف
درست زیرِ هدف، قطعه‌ای ضخیم با روزنه‌ای مخروطی‌شکل به نام کولیماتور اولیه (Primary collimator) قرار دارد که پرتو را در دایره‌ای محدود می‌کند؛ این دایره بزرگ‌ترین اندازه‌ای است که پرتو می‌تواند داشته باشد. برخی دستگاه‌ها می‌توانند پرتو ایکس را بدون فیلتر صاف‌کننده هم بتابانند: در این حالت پرتو در وسط قوی‌تر از کناره‌ها می‌ماند، اما مقدار پرتوی لازم بسیار سریع‌تر داده می‌شود و همین، بسیاری از درمان‌ها را کوتاه‌تر می‌کند.
درمان با الکترون
برای تومورهایی که روی پوست یا کمی زیر آن هستند، گاهی به‌جای پرتو ایکس از خودِ الکترون‌ها استفاده می‌شود. چون الکترون‌ها انرژی‌شان را در چند سانتی‌متر نخستِ بافت می‌دهند و سپس متوقف می‌شوند، به بافت‌های عمیق‌تر آسیب کمتری می‌رسد. در این حالت، هدف و فیلتر صاف‌کننده از سر راه کنار می‌روند تا خودِ الکترون‌ها، بی‌آنکه به پرتو ایکس تبدیل شوند، به سوی بیمار بروند، و یک ورقهٔ فلزی بسیار نازک به نام فویل پراکنده‌ساز (Scattering foil) جای فیلتر را می‌گیرد: پرتو باریک الکترونی را پخش می‌کند تا ناحیهٔ پهن‌تری را یکنواخت بپوشاند. الکترون‌ها در هوا هم پراکنده می‌شوند، پس شکل نهایی پرتو را قطعه‌ای به نام اپلیکاتور (Applicator) می‌دهد که به سرِ دستگاه وصل می‌شود و تا نزدیکی پوست بیمار می‌آید.
اصل کلی منابع: Linear Accelerator؛ Equipment (radiotherapy), Human Health Campus؛ Radiation Generators, Therapy Physics Review Course (P.J. Biggs)؛ Radiological Safety Aspects of the Operation of Electron Linear Accelerators, Technical Reports Series No. 188؛ Selecting Megavoltage Treatment Technologies in External Beam Radiotherapy, Human Health Reports No. 17؛ Electron therapy؛ Basic Applications of Multileaf Collimators, Report No. 72؛ Radiation Oncology Physics: A Handbook for Teachers and Students
۴ پرتو را شکل دهید
در اینجا تومور را همان‌گونه می‌بینید که سرِ دستگاه آن را می‌بیند، با اندامی حساس در کنارش. تیغه‌ها را طوری جابه‌جا کنید که همهٔ تومور درون پنجرهٔ تابش، یعنی فضای باز میان آن‌ها، قرار بگیرد و اندام حساس بیرون از این پنجره بماند، سپس پرتو را روشن کنید تا ببینید چقدر موفق بوده‌اید. سه تومور در کار است، یکی پس از دیگری.
یک تیغه را انتخاب کنید و سپس آن را با کلیدهای جهت‌نما یا دکمه‌ها جابه‌جا کنید.
تومور ۱ از ۳: کنار اندام
- تومور
- اندام حساس
تیغه‌ها را جابه‌جا کنید، سپس پرتو را روشن کنید تا ببینید چقدر خوب جا افتاده‌اند.
این آخرین تومور از سه تومور بود. در طرح درمان واقعی، رایانه جای تیغه‌ها را برای هر جهتِ پرتو محاسبه می‌کند و تیم درمان آن را بررسی می‌کند.
این فقط یک بازی با شکل‌هاست و هیچ دُزی را نشان نمی‌دهد. طرح‌های درمان واقعی را یک تیم با رایانه تهیه می‌کند و این طرح‌ها پیش از هر درمانی بررسی می‌شوند.
اصل کلی منابع: Linear Accelerator؛ Selecting Megavoltage Treatment Technologies in External Beam Radiotherapy, Human Health Reports No. 17؛ Intensity-Modulated Radiation Therapy (IMRT)
۵ زاویه‌های بسیار، یک هدف
اینجا برشی عرضی از بدن را می‌بینید، مثل تصویرهای سی‌تی‌اسکن: انگار پایین تخت، کنار پاهای بیمار ایستاده‌اید و به سمت سرش نگاه می‌کنید. توموری نزدیک به میانهٔ این برش قرار دارد. از زاویه‌های مختلفِ گانتری پرتو اضافه کنید و ببینید پرتوها کجا روی هم می‌افتند.
هنوز پرتویی اضافه نشده است.
یک پرتو: هم تومور و هم همهٔ بافت سالمِ سر راه پرتو در معرض تابش قرار می‌گیرند.
دو پرتو: این دو تنها در محل تومور روی هم می‌افتند؛ پس تومور بیش از بافت سالمِ سر راه هر یک از آن‌ها پرتو دریافت می‌کند.
سه پرتو یا بیشتر: تومور بیشترین مقدار را دریافت می‌کند، در حالی که هر بخش از بافت سالم تنها سهم یک پرتو را می‌گیرد.
- تومور
- اندام حساس
به همین دلیل است که گانتری می‌چرخد. پرتوهایی که از زاویه‌های مختلف می‌تابند، در محل تومور به هم می‌رسند و پرتوشان در آنجا روی هم جمع می‌شود؛ اما هر بخش از بافت سالمی که در مسیر تابش قرار دارد، تنها سهم یک پرتو را می‌گیرد، هرچند هیچ‌گاه کاملاً در امان نمی‌ماند. بسیاری از درمان‌ها یک گام جلوتر هم می‌روند: در همان حال که گانتری به دور بیمار می‌چرخد، تیغه‌ها پیوسته شکل پرتو را تغییر می‌دهند.
اصل کلی منابع: Radiotherapy: Cancer treatment with radiation؛ Linear Accelerator؛ Stereotactic Radiosurgery (SRS) and Stereotactic Body Radiotherapy (SBRT)؛ Intensity-Modulated Radiation Therapy (IMRT)
۶ مسیر درمان شما
شش مرحله، از نخستین مراجعه تا پیگیری، هر کدام با افراد دخیل در آن.
در اینجا ترتیب مراحل به هم ریخته است: با پیکان‌ها آن‌ها را به ترتیب درست بچینید و سپس ترتیب را بررسی کنید.
مشاوره
چه کسانی: متخصص رادیوتراپی انکولوژی (رادیوانکولوژیست، Radiation oncologist)
متخصص رادیوتراپی انکولوژی سوابق پزشکی، آزمایش‌ها و تصویرهای بیمار را بررسی می‌کند، تصمیم می‌گیرد که آیا پرتودرمانی برای این سرطان مناسب است یا نه، و توضیح می‌دهد که درمان شامل چه چیزهایی است و چه فواید و عوارض جانبی‌ای دارد.
شبیه‌سازی (Simulation)
چه کسانی: کارشناسان پرتودرمانی، همراه با متخصص رادیوتراپی انکولوژی
بیمار در همان وضعیتی که قرار است در آن درمان شود دراز می‌کشد، اغلب با ماسک، قالب یا بالشتک‌هایی که به بی‌حرکت ماندن کمک می‌کنند، و از او تصویربرداری CT انجام می‌شود. علامت‌های کوچکی روی پوست، با جوهر یا خال‌کوبی‌های بسیار ریز، کمک می‌کنند همان وضعیت هر روز دوباره پیدا شود.
طراحی درمان (Treatment planning)
چه کسانی: دُزیمتریست (Dosimetrist)، فیزیسیست درمان (Medical physicist) و متخصص رادیوتراپی انکولوژی
متخصص رادیوتراپی انکولوژی روی تصویرها مرز تومور و اندام‌های سالمِ نزدیک آن را مشخص می‌کند. تیم درمان با یک نرم‌افزار طراحی درمان، پرتوها را طراحی می‌کند؛ تصمیم‌های نهایی با متخصص رادیوتراپی انکولوژی است.
بررسی‌های پیش از نخستین جلسه
چه کسانی: فیزیسیست‌های درمان و دُزیمتریست
محاسبات طرح درمان، پیش از آنکه هیچ درمانی انجام شود، بررسی و دوباره بررسی می‌شوند.
درمان روزانه
چه کسانی: کارشناسان پرتودرمانی
کارشناسان پرتودرمانی هر روز بیمار را به کمک علامت‌های روی پوست و لیزرها در وضعیت درمان قرار می‌دهند، برای بررسی وضعیت قرارگیری تصویر می‌گیرند و سپس از بیرون اتاق پرتو را روشن می‌کنند. نخستین جلسه از همه طولانی‌تر است: متخصص رادیوتراپی انکولوژی نحوهٔ قرارگیری بیمار را بررسی و تأیید می‌کند.
ویزیت‌های دوره‌ای و پیگیری
چه کسانی: متخصص رادیوتراپی انکولوژی و پرستار
در طول درمان، بیمار را به‌طور منظم، اغلب هر هفته، می‌بینند تا روند درمان را بررسی کنند و برای کنار آمدن با عوارض جانبی به او کمک کنند. پس از پایان درمان، ویزیت‌های پیگیری بهبودی بیمار و پاسخ تومور به درمان را بررسی می‌کنند.
بسته به مدل یا مرکز ترتیب درست است: این همان مسیر معمول درمان است. جزئیات و زمان‌بندی از مرکزی به مرکز دیگر و از بیماری به بیمار دیگر فرق می‌کند.
اصل کلی منابع: External Beam Therapy (EBT)؛ External Beam Radiation Therapy for Cancer؛ Professions in Radiation Therapy؛ The Radiation Therapy Treatment Team
۷ ایمنی در طراحی
دستگاه و اتاقش طوری ساخته شده‌اند که هر وقت چیزی درست نباشد، پرتو قطع شود. در این بخش می‌خوانید که پرتو چرا قطع می‌شود، نه اینکه سامانه‌های ایمنی چگونه آزمون می‌شوند.
درِ اتاق
می‌توانید این را روی همین درِ نمایشی امتحان کنید، دری که به هیچ دستگاهی وصل نیست.
در بسته است: پرتو روشن است.در باز است: پرتو خاموش است.در بسته است. پرتو خاموش می‌ماند تا وقتی که گروه درمان آن را از اتاق کنترل دوباره روشن کند.در باز است: پرتو را نمیتوان روشن کرد.
درِ اتاق درمان از راه یک قفل ایمنی یا اینترلاک (Interlock) به دستگاه وصل است. اگر هنگام تابش پرتو، در باز شود، پرتو بی‌درنگ قطع می‌شود و با بسته شدن در، خودبه‌خود دوباره روشن نمی‌شود. این قفل ایمنی «ایمن در برابر خرابی» (Fail-safe) است: اگر خودش از کار بیفتد، پرتو خاموش می‌ماند.
سازوکارهای ایمنیِ دیگر
- یک چراغ هشدار در ورودی نشان می‌دهد چه زمانی پرتو روشن است.
- کارکنان پرتو را از بیرون اتاق روشن می‌کنند و در تمام مدت بیمار را می‌بینند و صدایش را می‌شنوند: برای نمونه اگر بیمار احساس ناخوشی کند، درمان را می‌توان هر لحظه متوقف کرد.
- کلیدهای اضطراری، چه در اتاق و چه روی میز کنترل، باید پیش از هر درمانی درست کار کنند.
- دیوارهای ضخیم پرتو را درون اتاق نگه می‌دارند.
- دو اتاقک پایش، همین که مقدار تعیین‌شده در طرح درمان داده شد، پرتو را قطع می‌کنند؛ اگر یکی از کار بیفتد، دیگری پرتو را با مقدار بسیار کمی اضافه قطع می‌کند، و یک زمان‌سنج هم پشتیبان هر دو است.
اصل کلی منابع: Radiation Protection in the Design of Radiotherapy Facilities, Safety Reports Series No. 47؛ Radiotherapy Facilities: Master Planning and Concept Design Considerations, Human Health Reports No. 10؛ Selecting Megavoltage Treatment Technologies in External Beam Radiotherapy, Human Health Reports No. 17؛ Linear Accelerator؛ Intensity-Modulated Radiation Therapy (IMRT)؛ Radiation Oncology Physics: A Handbook for Teachers and Students؛ Technical specifications of radiotherapy equipment for cancer treatment
دستگاه را چه کسانی و چه زمانی بررسی می‌کنند
بسته به مدل یا مرکز دستگاهی که بیماران را درمان می‌کند، به‌طور مرتب و به دست افرادی که برای این کار آموزش دیده‌اند بررسی می‌شود. پیش از آنکه دستگاهی جدید بیماری را درمان کند، فیزیسیست‌های درمان آن را همراه با شرکت تأمین‌کننده آزمایش می‌کنند و پرتوهایش را اندازه می‌گیرند. اینکه کدام بررسی‌ها و چگونه انجام شوند را هر مرکز در چارچوب مقررات کشور خود تعیین می‌کند.
هر روز صبح
کارشناسان پرتودرمانی
پیش از نخستین بیمارِ روز، کارشناسان پرتودرمانی بررسی می‌کنند که دستگاه و سامانه‌های ایمنی‌اش همان‌طور که باید کار می‌کنند.
هر ماه
فیزیسیست‌های درمان
بررسی‌های دقیق‌تر دستگاه.
هر سال
فیزیسیست‌های درمان
کامل‌ترین بررسی‌ها.
پس از تعمیر
فیزیسیست‌های درمان
پیش از آنکه دستگاه دوباره بیماری را درمان کند، یک فیزیسیست درمان آن را بررسی می‌کند و اجازهٔ استفاده از آن را می‌دهد.
سه اصل حفاظت در برابر پرتو
این سه اصل را کمیسیون بین‌المللی حفاظت رادیولوژیکی (ICRP) توصیه کرده است، و هر گونه استفاده از پرتو، از جمله در پزشکی، بر پایهٔ آن‌ها استوار است.
توجیه‌پذیری (Justification)
هر پرتوگیری باید بیش از آنکه زیان داشته باشد، سود داشته باشد. برای بیمار، سود درمان باید از خطرهایش بیشتر باشد.
بهینه‌سازی (Optimization)
پرتوگیری‌ها در کمترین سطحی نگه داشته می‌شوند که به‌طور معقول دست‌یافتنی باشد. برای بیمار، این یعنی تومور همان مقدار پرتویی را می‌گیرد که در طرح درمان تعیین شده است، و به بافت سالم کمترین مقدار ممکن می‌رسد.
محدودیت دُز (Dose limits)
برای مقدار پرتویی که هر فرد مجاز است دریافت کند، حدهایی تعیین شده است. این حدها شامل کارکنان و عموم مردم می‌شوند، اما پرتوگیری پزشکیِ بیمار را در بر نمی‌گیرند؛ حفاظت از بیماران بر عهدهٔ دو اصل نخست است.
اصل کلی منبع: Fundamental Principles of Radiological Protection, ICRPaedia
چه کسی در ایران مجوز می‌دهد
بسته به مدل یا مرکز
در ایران، کار با اشعه تابع «قانون حفاظت در برابر اشعه» مصوب ۱۳۶۸ است. مرجع نظارتی، دفتر حفاظت در برابر اشعه (NRPD) یکی از زیرمجموعه‌های کلیدی مرکز نظام ایمنی هسته‌ای کشور (INRA) وابسته به سازمان انرژی اتمی ایران (AEOI) می‌باشد.
هر مرکز درمانی پیش از آنکه کسی را درمان کند، باید مجوزهای لازم را بگیرد. کمیسیونی مشترک از مرجع نظارتی و وزارت بهداشت درخواست را بررسی می‌کند؛ مرجع نظارتی مجوز کار با اشعه را به نام یک شخص مسئول و یک مسئول فیزیک بهداشت (حفاظت در برابر اشعه) صادر می‌کند، و وزارت بهداشت پروانهٔ نهایی تأسیس واحد را می‌دهد. پرتوکاران پیش از آغاز کار و در طول آن تحت معاینات پزشکی قرار می‌گیرند، و هیچ‌کس زیر ۱۸ سال اجازهٔ کار با اشعه را ندارد.
منابع: Law on Protection against Radiation (1989), as published in FAOLEX؛ Country Nuclear Power Profiles: Iran, Islamic Republic of
۸ چه کسی چه می‌کند
بخش پرتودرمانی یک تیم است. این‌ها کسانی‌اند که بیمار با آن‌ها روبه‌رو می‌شود، یا بی‌آنکه آن‌ها را ببیند، از مراقبتشان بهره می‌برد.
متخصص رادیوتراپی انکولوژی
پزشکی که در درمان سرطان با پرتو تخصص دارد. تصمیم می‌گیرد که آیا پرتودرمانی برای بیمار مناسب است یا نه، آن را تجویز می‌کند و مشخص می‌کند کدام ناحیه باید پرتو بگیرد و با چه روشی. در طول درمان بر مراقبت از بیمار نظارت دارد و پس از درمان نیز، در جلسه‌های پیگیری، وضعیت بیمار را بررسی می‌کند.
فیزیسیست درمان
متخصصی که در طراحی و اجرای درمان، دوشادوش پزشک کار می‌کند. کنترل کیفی و آزمون‌های ایمنی دستگاه‌ها بر عهدهٔ فیزیسیست‌های درمان است و آن‌ها اطمینان حاصل می‌کنند که هر طرح درمان همان‌گونه که تجویز شده است اجرا شود.
دُزیمتریست
طرح درمان را با یک نرم‌افزار طراحی درمان، همراه با فیزیسیست درمان و پزشک، طراحی و محاسبه می‌کند. این حرفه بیشتر در آمریکای شمالی وجود دارد؛ در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، این کار را فیزیسیست‌های درمان یا کارشناسان پرتودرمانی انجام می‌دهند.
کارشناس پرتودرمانی
درمان‌های روزانه را طبق تجویز پزشک انجام می‌دهد: بیمار را در وضعیت درمان قرار می‌دهد، دستگاه را به کار می‌اندازد و مراقب بیمار است. این حرفه را با نام‌های تکنولوژیست پرتودرمانی (Radiation therapy technologist) و رادیوگرافر درمانی (Therapy radiographer) هم می‌شناسند. کارشناسان پرتودرمانی چون بیماران را هر روز می‌بینند، اغلب نخستین کسانی‌اند که متوجه مشکلی می‌شوند.
پرستار رادیوانکولوژی
در طول درمان از بیماران مراقبت می‌کند، درمان و عوارض جانبی آن و راه‌های کنار آمدن با آن‌ها را توضیح می‌دهد، و از خانواده‌هایشان حمایت می‌کند.
مهندس تجهیزات پزشکی
دستگاه‌ها و سامانه‌هایشان را سالم و آمادهٔ کار نگه می‌دارد: بازرسی‌های برنامه‌ریزی‌شده و نگهداری پیشگیرانه، یافتن و رفع خرابی‌ها، که برای کارهای پیچیده‌تر اغلب همراه با مهندسان خدمات پس از فروشِ شرکت سازنده یا یک شرکت خدمات فنی مستقل انجام می‌شود، و ثبت سوابق هر مداخله. پس از هر نگهداری یا تعمیر، مهندس دستگاه را به فیزیسیست درمان تحویل می‌دهد و فیزیسیست پیش از آنکه دستگاه دوباره بیماری را درمان کند، آن را بررسی می‌کند. انتظار می‌رود یک لیناک حدود ۱۰ تا ۱۵ سال کار کند؛ بخشی که تنها یک دستگاه دارد، تا وقتی آن دستگاه در تعمیر است نمی‌تواند هیچ بیماری را درمان کند، و برای همین سازمان جهانی بهداشت پیشنهاد می‌کند بخش‌های جدید در حال تأسیس آغاز کار خود را با دو دستگاه برنامه‌ریزی کنند.
و افراد بسیار دیگری همچون: کارکنان پذیرش، مددکاران اجتماعی، کارشناسان تغذیه، کارکنان فناوری اطلاعات، و مدیرانی که چرخ همهٔ کارها را می‌چرخانند.
اصل کلی منابع: Professions in Radiation Therapy؛ The Radiation Therapy Treatment Team؛ A Handbook for the Education of Radiation Therapists (RTTs), Training Course Series No. 58؛ Setting Up a Radiotherapy Programme: Clinical, Medical Physics, Radiation Protection and Safety Aspects؛ Staffing in Radiotherapy: An Activity Based Approach, Human Health Reports No. 13؛ Accident prevention in case of radiotherapy equipment malfunction؛ Medical equipment maintenance programme overview؛ Technical specifications of radiotherapy equipment for cancer treatment
۹ آموخته‌هایتان را بسنجید
هفت پرسش دربارهٔ آنچه خواندید. عجله نکنید: زمان‌سنجی در کار نیست و هیچ چیزی ثبت نمی‌شود.
۱۰ واژه‌ها و منابع
واژه‌های این آموزش
واژه‌ها به ترتیب الفبای فارسی آمده‌اند.
- الکترون (Electron)
- ذره‌ای بسیار ریز با بار منفی. لیناک الکترون‌ها را شتاب می‌دهد تا پرتوی خود را بسازد.
- ایزوسنتر (Isocenter)
- نقطه‌ای در اتاق که گانتری و تخت درمان به دور آن می‌چرخند. مرکز پرتو، از هر زاویه‌ای که بتابد، از این نقطه می‌گذرد.
- پرتو ایکس (X-rays)
- پرتوهایی نامرئی و پرانرژی که از بدن می‌گذرند. لیناک وقتی آن‌ها را می‌سازد که الکترون‌های پرسرعتش به هدف برخورد کنند.
- پرتودرمانی خارجی (External beam radiotherapy)
- پرتودرمانی با دستگاهی بیرون از بدن.
- تخت درمان (Treatment couch)
- تختی که بیمار روی آن دراز می‌کشد؛ این تخت جابه‌جا می‌شود تا تومور در جایی قرار گیرد که پرتوها به هم می‌رسند.
- دُزیمتریست (Dosimetrist)
- طرح درمان را با یک نرم‌افزار طراحی درمان، همراه با فیزیسیست درمان و متخصص رادیوتراپی انکولوژی، طراحی می‌کند.
- سرِ دستگاه یا سرِ شتاب‌دهنده (Treatment head)
- انتهای گانتری، جایی که پرتو ساخته و شکل‌دهی می‌شود و از آن بیرون می‌آید.
- شبیه‌سازی (Simulation)
- تصویربرداری برای طراحی درمان، در حالی که بیمار دقیقاً در وضعیت درمان قرار دارد.
- طرح درمان (Treatment plan)
- نقشهٔ درمانِ یک بیمار، که پیش از نخستین جلسه تعیین می‌شود: جهت پرتوها، شکل آن‌ها و مقدار پرتویی که هر کدام می‌دهد، در آن مشخص است.
- فک‌ها (Jaws)
- قطعه‌های سنگین و متحرکی در سرِ دستگاه که اندازهٔ پرتو را تعیین می‌کنند.
- فیزیسیست درمان (Medical physicist)
- متخصصی که کنترل کیفی و آزمون‌های ایمنی دستگاه‌ها بر عهدهٔ اوست و اطمینان حاصل می‌کند که هر طرح درمان همان‌گونه که تجویز شده است اجرا شود.
- قفل ایمنی یا اینترلاک (Interlock)
- اتصالی که وقتی چیزی درست نیست، پرتو را قطع می‌کند یا آن را خاموش نگه می‌دارد؛ برای نمونه، وقتی درِ اتاق باز می‌شود.
- کارشناس پرتودرمانی (Radiation therapist)
- درمان‌های روزانه را انجام می‌دهد: بیمار را در وضعیت درمان قرار می‌دهد، دستگاه را به کار می‌اندازد و مراقب بیمار است.
- کولیماتور چندتیغه‌ای (Multileaf collimator, MLC)
- تیغه‌های فلزی باریک و فراوانی در سرِ دستگاه که پرتو را به شکل تومور درمی‌آورند.
- گانتری (Gantry)
- بازوی بزرگی که سرِ دستگاه را با خود دارد و به دور بیمار می‌چرخد.
- لیناک (LINAC)واژهٔ اصلی
- کوتاه‌شدهٔ عبارت انگلیسی linear accelerator به معنای شتاب‌دهندهٔ خطی: دستگاهی که الکترون‌ها را در امتداد یک خط راست شتاب می‌دهد تا پرتویی برای درمان سرطان بسازد.
- متخصص رادیوتراپی انکولوژی یا رادیوانکولوژیست (Radiation oncologist)
- پزشکی متخصص در درمان سرطان با پرتو.
- موج‌بر شتاب‌دهنده (Accelerating waveguide)
- لولهٔ بلندی که هوای درونش تخلیه شده است و ریزموج‌ها در آن به الکترون‌ها شتاب می‌دهند.
- هدایت تصویری (Image guidance)
- گرفتن تصویر درست پیش از درمان، برای اطمینان از اینکه تومور همان جایی است که طرح درمان پیش‌بینی کرده است.
منابع
همهٔ مطالب این صفحه را به زبان خودم و بر پایهٔ صفحه‌های زیر نوشته‌ام که توضیحات بیشتری دارند. این صفحات آخرین بار در بررسی شده‌اند.
Linear Accelerator RadiologyInfo.org (RSNA and ACR), reviewed 29 March 2025
External Beam Therapy (EBT) RadiologyInfo.org (RSNA and ACR), reviewed 1 May 2024
Intensity-Modulated Radiation Therapy (IMRT) RadiologyInfo.org (RSNA and ACR), reviewed 15 June 2026
Stereotactic Radiosurgery (SRS) and Stereotactic Body Radiotherapy (SBRT) RadiologyInfo.org (RSNA and ACR), reviewed 1 May 2023
Professions in Radiation Therapy RadiologyInfo.org (RSNA and ACR), reviewed 1 June 2026
External Beam Radiation Therapy for Cancer US National Cancer Institute, reviewed 15 May 2025
The Radiation Therapy Treatment Team American Society for Radiation Oncology (ASTRO), RT Answers, 2024
Radiotherapy: Cancer treatment with radiation International Atomic Energy Agency (IAEA)
Equipment (radiotherapy), Human Health Campus International Atomic Energy Agency (IAEA)
Radiation Protection in the Design of Radiotherapy Facilities, Safety Reports Series No. 47 International Atomic Energy Agency (IAEA), 2006
Radiotherapy Facilities: Master Planning and Concept Design Considerations, Human Health Reports No. 10 International Atomic Energy Agency (IAEA), 2014
Introduction of Image Guided Radiotherapy into Clinical Practice, Human Health Reports No. 16 International Atomic Energy Agency (IAEA), 2019
Selecting Megavoltage Treatment Technologies in External Beam Radiotherapy, Human Health Reports No. 17 International Atomic Energy Agency (IAEA), 2022
Setting Up a Radiotherapy Programme: Clinical, Medical Physics, Radiation Protection and Safety Aspects International Atomic Energy Agency (IAEA), 2008
Staffing in Radiotherapy: An Activity Based Approach, Human Health Reports No. 13 International Atomic Energy Agency (IAEA), 2015
A Handbook for the Education of Radiation Therapists (RTTs), Training Course Series No. 58 International Atomic Energy Agency (IAEA), 2014
Radiation Oncology Physics: A Handbook for Teachers and Students International Atomic Energy Agency (IAEA), 2005
Accident prevention in case of radiotherapy equipment malfunction International Atomic Energy Agency (IAEA), Radiation Protection of Patients
Medical equipment maintenance programme overview World Health Organization (WHO), 2011
Technical specifications of radiotherapy equipment for cancer treatment World Health Organization (WHO), 2021
Fundamental Principles of Radiological Protection, ICRPaedia International Commission on Radiological Protection (ICRP), edited 20 June 2019
Law on Protection against Radiation (1989), as published in FAOLEX Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), FAOLEX
Country Nuclear Power Profiles: Iran, Islamic Republic of International Atomic Energy Agency (IAEA), updated 2022
Radiation Generators, Therapy Physics Review Course (P.J. Biggs) American Association of Physicists in Medicine (AAPM), 2014
Radiological Safety Aspects of the Operation of Electron Linear Accelerators, Technical Reports Series No. 188 International Atomic Energy Agency (IAEA), 1979
Electron therapy Radiopaedia, revised 23 March 2023
Basic Applications of Multileaf Collimators, Report No. 72 American Association of Physicists in Medicine (AAPM), 2001
تنها اصول کلی: نه دستورالعمل کار با دستگاه، و نه توصیهٔ پزشکی. روش‌های واقعی را سازندگان، بیمارستان‌ها و مقررات هر کشور تعیین می‌کنند.
آخرین بازبینی توسط علی تیزمغز در .
خطایی مشاهده نمودید، یا پیوندی یافتید که دیگر کار نمی‌کند؟ در قالب ایمیل گزارش کنید